Franz Baur, Steinmetz, Baumeister, Werckmeister à Rouffach...
Franz Baur fut maître d'œuvre municipal à Rouffach et la Ville lui confia en 1581 l’agrandissement de l’Hôtel de Ville. On lui doit quelques demeures remarquables édifiées au cours de sa présence à Rouffach, entre 1577 et 1591. Il réalisa également plusieurs puits, notamment celui qui se trouve aujourd'hui dans le parc de la Marseillaise de Guebwiller et celui de la rue du Marché de Rouffach, devant la Pâtisserie Urweiller. Il serait également le maître d'oeuvre de la maison dite À l'Éléphant portant la date de 1583 et l'emblème de la Corporation, un éléphant.
On ne sait très peu sur ses origines, sa formation ni ce qu'il est devenu après son départ de Rouffach.
Il est originaire d’Ulm. Il avait quitté sa ville natale après sa formation et son parcours de compagnon itinérant l’avait mené à Rouffach. Sa maîtrise du métier attira rapidement l’attention du Magistrat de la ville qui le nomma Werckmeister en 1577. Rouffach disposait alors de deux Werckmeister, maîtres d’œuvres, l’un charpentier et l’autre tailleur de pierre, responsables de l’entretien des ponts, des tours, des remparts et des bâtiments municipaux. Le tailleur de pierre avait également en charge la gestion des carrières de pierre de Rouffach, dont la réputation allait bien au-delà de Rouffach.
Franz Bauer conserva ses fonctions au moins jusqu’en 1591. Le 8 mai 1590 lui et deux confrères tailleurs de pierre, au nom de l’ensemble des tailleurs de pierre de l’Obermundat, dépose une demande devant le Magistrat pour que soient bannis de la ville et de la seigneurie tous les charpentiers et maçons welches. La Ville se déclare incompétente à régler ce litige. (A.M.R. BB 16)
Y a-t-il un rapport avec ce qui précède : l’année suivante, en 1591, Franz Bauer demande à être radié de la bourgeoisie de Rouffach. Sa demande est acceptée, mais il devra avant de quitter la Ville, terminer ses travaux à l’auberge du Saumon… (A.M.R. BB 15)
A-t-il vraiment quitté la ville ? Quelle a été la suite de son parcours ? On n’en saura pas plus, pour l’instant !
Un document conservé aux A.M.R. mentionne indirectement son nom, meÿster frantz (den) steÿnmetz et fait référence à une demeure qu'il aurait réalisée à Rouffach. Il s'agit d'un Verding, contrat passé entre le maître d'oeuvre et le client, un certain Balthasar GOY , pour d'importants travaux à une construction existante. Il est très rare de trouver encore ce genre de contrat dans les archives.
Je l’ai trouvé tout à fait par hasard il y peu de temps dans A.M.R. A FF / 19 1582-1586, dans une chemise contenant deux sous chemises :
- dans la première, un registre relié (parchemin ancien en réemploi), paginé (au stylo à bille par Paul Faust) de 1 à 287, Mannual protocoll Anno 1582 :
Aller und jeder vor Rath und Gericht erkanndter Wehrschafften, auch sonst andere Kerb: Gewält, Tausch unnd Zehen Zedeln, angefangen den letzten Aprilis Anno XXXII (1582)
- dans la seconde, marquée Annexes, une douzaine de feuilles volantes, dont ce document et un autre de la même main, facilement identifiable…
Ce document ne présente aucun rapport avec l’emplacement dans lequel il est classé, et on ne s'explique pas comment il a pu se trouver là...
Encore plus curieux, il comporte au verso une note rajoutée au crayon papier :
FF 19 34-35 1583 Contrat entre le maître d’œuvre Franz Baur et Balthasar Goÿ
mais dans le document lui-même, il n’est fait aucune mention de Franz Baur sauf meÿster frantz dem steÿnmetz et rien sur Balthasar Goÿ, qui devrait être le rédacteur de la lettre et propriétaire de l’immeuble dans lequel étaient prévus les travaux… (le document est à la première personne : ÿch… et le tailleur de pierres est er…)
par contre, le second document (incontestablement de la même main) est un testament, une donation en faveur de l’épouse de Balthasar Goÿ :
Verrmechnÿssen [1] gegen Baltzer Goÿ und sÿner haussfrowen
Zum ersten, wan got über boltzer göy gebuden wÿerdt dass
er for sÿner huss frow stÿrpt, so sol sÿe all ÿr zue brocht
gudt wÿeder denen nehmen es seÿ ligess oder farress…
...
Nach U.Gn. und der Herrschafft der Obern Munntath Ordnung
Actum 13. decembris 84
note au crayon papier: FF 19, p. 144 / 145 à quoi correspondent ces références de pages ? pas au premier registre, qui est d’une tout autre main, et dont il ne manque aucune page.
Les notes au crayon sont de Paul Faust ….
Mais dans aucun de ces deux documents n’est nommé Frantz Baur !
Voici la transcription de ce document:
Ich hab meÿster frantz dem steÿnmetz eÿn schnecken [2] und eÿn ercker[3] fer-
dÿnckt [4] zue hauben [5] und uff zue setzen und den schnecken dreÿ g(r)aden[6]
hoch zu muren und aber numen zweÿ gemach [7] mÿt drÿt und sol fÿer
düeren [8]haben und drÿ lÿechter oder fenster und solenn oben dÿeren
und fenster fon fÿer stÿckenn sÿenn / er sol mÿer auch den schnecken
ÿn und usswendÿg bestechen, dÿncken und wÿssen und decken wÿe
er dan sÿen sol und sol der ercker fÿnff lÿchter haben / drÿ fornen
üssen und uff ÿeder sÿten eÿn lÿecht / und sol fÿer dÿe muren uss
gon uff dÿ gass aber dÿss mÿt dem steÿn werck fÿer schu und 8
zoll und sol ÿnwendÿck 7 schu breÿt sÿen und mit eÿnem fuss
fom boden uff gefÿert sÿen und mÿt der ussladung wÿe Clauss Ebelÿns
ercker fon Shultzmat gemacht ÿst von denen beden werck
wÿe oben gemeltt ÿst, gÿb ÿch ÿm eÿn hundert und zwentzÿck pfundt
/ mer hab ÿch ÿm ferdÿngt zue dÿeren zu hauben um zehen pfunt /
mer hab ÿch ÿm ferdÿngt 6 fenster dÿe solen 5 schu hoch ÿm lÿecht sÿen
und 2 schu breÿt sÿen ÿm lÿecht und solen auch alen fon fÿer stÿck-
-en sÿen / sol ÿm fon ÿedem fenster geben sechs zehen badtzen / wÿder
hab ÿch ÿm verdÿngt den bogen und dÿe muren an der gassen und dÿe
gemeÿne muren zwÿschen mÿer und Hanss Maussess uff 32 schu und
ÿnwendÿg wÿder 24 schu, zwen schu mÿnder oder mer alen dreÿen
muren unerffert sÿen sol dÿe selbÿben dreÿ muren abbrechen und
dÿe pfullmender [9] delbenn auch sÿe wyederum zwen gaden hoch
mÿt samt dem gebel uff muren / er sol mÿer auch dass [Ke]mÿnn
dÿe rÿgel want und die ÿber zwerchenen muren dorÿnen dass munt-
-loch [10] sÿn wÿrt, auch dÿe hert stat machen und alss uff und uss
muren decken inwendÿck und uss wendÿck bestechen, dÿncken,
wÿssgen, was In dem bÿlen, hamer und kehlen berÿert uss-
-genummen, dass ers nÿt darff besetzen / er sol mÿer ÿn mÿner
stuben eÿn dÿerrre In den gebel setzen und dass selbÿg loch
brechen und das fenster ÿn der stuben zu mauren / er sol
mÿer auch eÿn fenster ÿn der kuchen bÿ der hertstat ussbrechen
und wÿeder zue mauren / er sol mÿer dÿe huss dÿeren uss
brechen und eÿn fenster und den wasser steÿn wÿeder
drÿn setzen und zu mauren / er sol mÿer auch hÿnder dem schn-
-cken ÿn der kuchen ein loch brechen und eÿn 5 schÿÿg fenster
setzen / er soll mÿer auch kepffer [11] so fÿl ÿch fonne den bÿen [12] Inn
setzen und soll ÿm dÿe keppfer sunder bezalen, fÿer ÿeden zwenn
batzen / fon dÿssem werck und baw sol ich ÿm geben sechzÿck
pfunnt / er sol mÿer auch mursteÿn genuck geben so fÿll ÿch zum schneck-
-enn bruchen wÿrt dÿ sol ÿch Im bezalen, eÿn karÿch fol um eÿn
blabert.
Quelques lignes du second document, de la même main que le premier:
Verrmechnÿssen [14] gegen Baltzer Goÿ und sÿner haussfrowen
wegen (?) ansenderÿenn wÿe harnach follgenn wÿrdt:
Zum ersten, wan got über boltzer göy gebuden wÿerdt dass
er for sÿner huss frow stÿrpt, so sol sÿe all ÿr zue brocht
gudt wÿeder denen nehmen es seÿ ligess oder farress…
...
Nach U.Gn. und der Herrschafft der Obern Munntath Ordnung
Actum 13. decembris 84
au bas du document, une note au crayon papier, apparemment de Pierre Paul Faust :
FF 19 p 144/145
Transcription p. 157
mais, dans FF 19, aucune page ne manque et les pages 144/145 et 157 qui s’y trouvent ne sont pas de la même main et n’ont aucun rapport… ?
Toujours est-il que ce « Verding » conclu par Balthazar Goÿ avec meÿster frantz dem steÿnmetz(, reste un document très intéressant pour l’histoire de l’architecture, une "pépite" selon Jean-Jacsques Schwien : il le serait encore bien plus si on pouvait localiser cette maison de Rouffach ainsi que celle de Soultzmatt, qui y est mentionnée.
Peu de documents sur le même sujet et de la même période ont été conservés : vraisemblablement beaucoup de ces contrats restaient oraux et se scellaient par une tape dans la main…
Pour l’instant, le document pose encore quelques difficultés de traduction pour quelques termes techniques, que notre ami Marc Grodwohl et les archéologues du bâti médiéval du projet Rubiacum sauront résoudre.
Peut-être même Marc aura-t-il découvert entretemps de quelle maison de Rouffach il s'agit, dans quel cas il ne manquera pas de proposer une esquisse de la maison telle qu'elle se présentait en cette fin du 16ème siècle?
A suivre...
Notes:
[1] Vermächtnis: die letzte feierliche Verordnung eines Sterbenden in Ansehung seines Vermögens, das Testament
[2] Schnecke: von schneckenartigen oder schneckenförmigen Gegenständen wie ein Schneckenhaus sich windende Treppe, Wendeltreppe
[3] encorbellement, oriel
[4] verdingen: conclure un marché
[5] zu hauen : tailler (la pierre)
[6] graden dans ElsW Grade m. Stufe,
[7] Gemach : voir note n°13
[8] die Tür: la porte
[9] fondations
[10] Mundloch : ouverture d’accès, bouche d’accès à la cave / galerie ?
[11] Käpfer: corbeau
- kragstein, (ein vorschieβender Stein an einer Mauern, als ein Pfost oder Kepfer.)
[12] bÿen : Bühne
dans Wörterbuch der elsässischen Mundarten :
- erstes, über dem Erdgeschoß liegendes Stockwerk
- oberstes, als Speicher dienendes Stockwerk des Hauses /
- die büne = der Kornboden le grenier (Heuboden Scherw.)
13] Gemach : (Plural: die Gemächer) bedeutet: ein Zimmer oder Raum in einem Haus
besonders häufig: Räume in einem Palast oder herrschaftlichen Gebäude„die königlichen Gemächer = die Räume eines Königs… Schlafgemach, Vorgemach
heimliches Gemach bedeutete früher: Toilette / Abtritt En allemand du Sud, il désigne aussi un étage,
[14] VERMÄCHTNIS: die letzte feierliche Verordnung eines Sterbenden in Ansehung seines Vermögens, das Testament
Droit d'auteur et propriété intellectuelle
L'ensemble de ce site relève de la législation française et internationale sur le droit d'auteur et la propriété intellectuelle. Tous les droits de reproduction sont réservés. Toute utilisation d'informations provenant du site obermundat.org doit obligatoirement mentionner la source de l'information et l'adresse Internet du site obermundat.org doit impérativement figurer dans la référence.
Gérard MICHEL


